ERGEN SAĞLIĞI GENEL BİLGİLER

Ergenlik Çağı
Ergenlik çağının .12 yaşta başladığı kabul edilirse, bu yaştaki çocuk; ilköğretim döneminin ikinci yarısında bulunmakta ve lise eğitimine ya da çalışma yaşamına hazırlanmaktadır.
Bu yaştaki çocuk, riskli grupta sayılmadığı için birinci basamak sağlık ekibi tarafından izlenmemektedir.
Ancak bu yaş dönemi, çocuğun;
bedensel büyüme
ruhsal gelişim
sosyal uyum sağlama
dönemidir ve bu üç temel konuda bozukluklar en sık olarak bu yaşta ortaya çıkar.

Ayrıca, bu yaş döneminde çocuklar;
zararlı maddelerle karşılaşır
ilk cinsel deneyimlerini yaşar
arkadaş grupları kurar.
Kimi konularda ilk deneyimlerini en sağlıklı biçimde edinmesi, sağlığa zararlı davranışlar geliştirmemesi, olumlu sosyal ilişkiler kurarak psiko-sosyal gelişimini sürdürmesi için yardıma gereksinimi vardır.
Bu yaştaki çocukların bir kısmı ilköğretim kurumlarında bulunuyor oldukları için kendilerine öğretmenler aracılığıyla ulaşmak mümkündür.
Asıl risk altında bulunanlar eğitim kuruluşunda bulunmayan çocuklardır ancak, bu çocuklara erişmek birinci basamak sağlık ekibinin tek başına kolayca başarabileceği bir iş değildir.
Bu tür çocuklar görüldüğünde, hekim; Sosyal Yardım Müdürlüğü’nün işbirliğini isteyerek yardımcı olmaya çalışmalı, bu tür çocukları her sorunlarında sağlık kuruluşuna çekinmeden başvurmaları için özendirmelidir.
Eğitim gören çocukların ise öğretmenleri aşağıdaki konularda bilgilendirilerek çocuğa, anne ve babasına yardımcı olmaları sağlanabilir.
Böylece aşağıda sayılan ergenlik dönemine özel sorunlar önlenebilir ya da erken tanınabilir:
ergenin ruhsal gelişimi ve ailenin yapması gerekenler
cinsel kimlik kazanması ve eğitimi, üreme bilgisi
beslenme sorunlarının tanınması ve önlenmesi
kişisel hijyen bilincinin oluşması
sivilce ve dış görünüşünde ortaya çıkan değişiklikler
sık görülen sağlık sorunları
Ruhsal Gelişim
Ruhsal gelişimin sağlıklı seyretmesi için ailenin özel girişimlerde bulunması gerekmez. Aile;
çocuğun kendinde fark ettiği değişiklikleri ve nedenlerini bilmeli,
gereğinde çocuğu bilgilendirebilmeli,
o’na ayrı bir şahsiyet olduğunu hissettirmeli,
aşırı davranışlarına, giyim zevkine anlayış gösterebilmeli
fazla kısıtlayıcı davranmamalıdır.
Başedemedikleri bir sorun olursa sağlık kuruluşuna başvurmaları için özendirilmelidirler.
Öğretmenler, sınıfta aşırı dalgın ya da aşırı saldırgan çocukların aileleriyle görüşerek sağlık kuruluşunu ziyaret etmelerini sağlamalıdır.
Sık Görülen Sağlık Sorunları
İntihara eğilim
Duygusal değişikliklerin hızlı ve aşırı olması nedeniyle intihara eğilim bu yaşta artar.
Çocuğun duygusal değişikliklerini olumsuz etkileyebilecek
arkadaştan ayrılma,
taşınma,
aile içi sorunlar,
okul başarısızlığı
gelişmenin gecikmesi
iletişim kuramama
gibi sorunları öğretmen ve aile saptayarak çözmesine yardımcı olmalıdır.
Özellikle tarım ilaçları, akaryakıt, kolayca erişebileceği yerlerde bulunmamalıdır.
Kazalar
Çocuk vücut yeteneklerini bu yaşta keşfetmektedir. Bu nedenle sık sık gücünü son sınırına kadar zorlayıcı davranışlara girer.
Arkadaşlarıyla yarışma, tırmanma, yüksekten atlama, hatta tren yolundan en son kaçma gibi daha ileri gözüpeklik gösterilerine girer.
Çocuk bu yaşta kazaları özellikle davet ediyor gibidir.
Okulda, yarışma duygularının tatmini için beden eğitimi dersleri yararlı olabilir.
Evde, yararlı olduğuna inanacağı işler kendisinden istenebilir ve tek başına giderek daha zor işlerin üstesinden gelmesi sağlanır. Böylece, kendine güven duygusunu daha uygun yollarla pekiştirmesi sağlanır.
Cinsel yolla bulaşan hastalıklar (CYBH) ve erken yaşta gebelik
Özellikle erkek çocuklar, kentsel ve yarı-kentsel yörede yaşayanlar, 15 yaş civarında paralı cinsel ilişkiye girmeye başlar.
Öğretmenler ve anne-babalar çocukları, en sık görülen CYBH belirtileri, önleme için kondom kullanma ve nereden nasıl elde edileceği, CYBH nın sonuçları konularında bilgilendirmelidir. Öğretmenler ve anne babalar, çocukları CYBH nın sonuçları konusunda doğru bilgi vererek (abartılı ve yersiz korkuya yol açan bilgi değil) uyarması,Kondom kullanmaya özendirmesi ve kullanmayı öğretmesi, nasıl temin edileceğini anlatması gerekir.
Özellikle kırsal yörede genç yaşta evlilik çok eşlilikten, dolayısıyla CYBH dan koruduğu için yararlı olduğu düşünülebilirse de; bu şekilde erken gebelikler de ortaya çıkmaktadır.
Genç yaşta gebelik, anne ve bebek sağlığı ve yaşamı için önemli bir hazırlayıcı risk etmenidir. Bu çiftlerin hiç değilse 18-20 yaşına kadar etkili bir kontraseptif yöntemle gebeliği önlemesi sağlanmalıdır.
Genç bir kızla evlenen yaşlı erkeğin cinsel tecrübesi fazladır ve CYBH taşıma riski yüksektir. Ayrıca genç kızlar vajen mukozalarının özel yapısı nedeniyle genital yol enfeksiyonlarına daha duyarlıdır. Bu tür evliliklerde kocanın CYBH yönünden öyküsünün alınması gerekir.
Bu nedenlerle genç yaşta evlilikte birinci basamak sağlık ekibi özel çaba harcamalıdır.
Anemi (Kansızlık)
Demir eksikliği anemisi, özellikle menarştan sonra genç kızlarda daha sık görülebilir.
Beslenmeye bağlı anemi, özellikle gecekondu mahalleleri gibi sosyo-ekonomik düzeyi düşük yörelerde yaygın olabilir.
Belirli bölgelerde, sıtma, kancalı kurt, leşmanioz, kalıtsal kan hastalıkları daha sık görülmektedir.
Çocuğun hızla büyüdüğü bu dönemde besinini parazitlerle paylaşmaması çok önemlidir.
Bu yaşta sağlık kuruluşuna getirilen her çocukta Hb ölçülmeli, bölgede yaygın olan hastalıklar aranmalıdır.
Beslenme sorunları
Zayıflık ve aşırı şişmanlık bu yaşta sık görülür. Bu çocuklar sağlık kuruluşunda hekim tarafından değerlendirilmelidir.
Bu durumlarda çocuğun;
psikiyatri muayenesi için gerekirse 3. basamağa sevki,
diyabet yönünden değerlendirilmesi,
tansiyonunun ölçülmesi gerekir.
Çocukların ağız ve diş sağlığı eğitimi, önemlidir.
Bu eğitim öğretmen tarafından yapılsa da, sağlık kuruluşunda görülen her çocuğa diş fırçalama eğitimi tekrarlanmalıdır.
Sivilce
Çocuğun psiko-sosyal uyumunu fazlasıyla etkileyen bir sorundur.
Deri temizliği çocuklar, ailelerine ve öğretmenlere öğretilmeli, sivilcesi çok ya da kendine sorun yaratan çocuklar sağlık kuruluşuna gönderilerek ya da getirilerek kendilerine yardımcı olunmalıdır.
Skolyoz ve iskelet bozuklukları
Öğretmenler ve aileleri, çocuğun vücudunda dikkatlerini çeken her biçim bozukluğunun incelenmesi için sağlık kuruluşuyla işbirliği yapmalıdır.
Bu tür iskelet bozuklukları, çocuğa oturma ve duruş eğitimi vererek önlenebilir. Önlenemeyenler 3. basamağa gönderilerek düzeltme işlemleri uygulanacaktır.
Hormonlara bağlı organlar
Kızlarda meme, erkeklerde testisler bu dönemde büyür.
Öğretmenler ve aileler, bu organların büyümesinde anormallikler ve kötü huylu hastalıkların erken tanısı için çocuğun kendini nasıl düzenli muayene etmesi gerektiği konusunda bilgilendirilmelidir.
Madde bağımlılığı
Özellikle kentsel yörelerde sigara, alkol ve uyuşturucu bağımlılığı, genç nüfus sağlığını tehdit eden önemli bir risk etmenidir.
Birinci basamak sağlık ekibi,
bu maddelerin özellikleri,
başlama koşulları ve bağımlılık türleri,
zararları
konusunda öğretmenleri ve aileleri bilgilendirmelidir.
Ergene verilecek eğitimde ise temel vurgu, sigaranın-alkolün-uyuşturucunun zararları üzerine değil; sigarasız-alkolsüz-uyuşturucusuz bir yaşamın çekiciliği üzerine yapılmalıdır.
Zararlı madde bağımlılığının önlenmesi için, eğitim, bilgilendirme hizmetleri belirli risk gruplarını kapsamalıdır:
İşsiz gençler,
ailesi tarafından ihmal edilen çocuklar
anne-babası zararlı madde kullanan çocuklar gibi.
Okul ortamında ek düzenlemelerle çocukların dikkati olumlu yönlere çevrilebilir: Sosyal faaliyetler, hafta sonu yürüyüşleri gibi..
Okula gitmeyen çocuklara ise hem ulaşmak hem davranışlarını değiştirmek zordur. Sosyal hizmetler müdürlükleriyle işbirliği yaparak soruna çözüm aranmalıdır.
Diğer sağlık sorunları
Pubertenin gecikmesi, 17 yaşını bitiren ve henüz puberte belirtileri başlamayan;
Erken puberte, 10 yaşından önce puberte belirtileri başlayan çocuklar için kullanılan terimlerdir.
Öğretmen ve aileler bu konuda bilgilendirilmeli, bu durum ortaya çıktığı zaman ise çocuklar 3. basamağa sevk edilmelidir.
Jinekomasti, (erkekte meme büyümesi) erkek çocuklarda 14-16 yaşlarda tek-çift taraflı görülebilir. Öğretmenler ve aileler bu durumun geçici olduğu konusunda bilgilendirilmelidir.
Diğer Sorunlar
Ergenlikte ortaya çıkan ya da önem kazanan aşağıdaki sorunlar, sıra ile eklerde tartışılmıştır:
Çocuğun;
cinsel kimlik kazanması ve eğitimi, üreme bilgisi
beslenme sorunlarının tanınması ve önlenmesi
kişisel hijyen bilincinin oluşması
sivilce ve dış görünüşünde ortaya çıkan değişiklikler
Ergen Cinselliği ve Cinsellik Eğitimi
Giriş
Birinci basamak sağlık ekibi, çocukluktan yetişkinliğe geçiş döneminde olan ergen ve ailesini, yaşamının bu döneminde vücudunda oluşmakta olan değişimler konusunda bilgilendirme ve bu değişimlere uyumlarını kolaylaştırmakla yükümlüdür.
Ergenlik çocukluktan yetişkinliğe geçiş dönemidir. Bu dönemde oluşan değişiklikler sonucunda insan vücudu üreme yeteneği kazanır.
Ergenliğe Özgü Değişmeler
Vücutta görülen değişiklikler
Ergenlikle ilgili değişimler çok farklı yaşlarda başlayabilir. İlk belirtiler;
erkeklerde 9,
kızlarda 8
yaşlarında görülebilir.
Ergenin bu yaşta gördüğü değişikliklerin doğal olduğu kendisine ve ailesine anlatılmalıdır.
En iyisi, öğretmenlerin bilgilendirilerek; bu yaşlarda çocuklarda değişmeler görürse ilk bilgiyi ergene vermesi, ailesini bilgilendirmesi, gerekirse aileyi sağlık ocağına göndererek çocuklarının ve kendilerinin kaygılarını gidermeleri sağlanmalıdır.
Öğretmenler bilgilendirilerek bu yaştaki çocuklara;
iki ayrı cinsiyette olmanın ve dolayısıyla cinselliğin çok doğal bir gelişim olduğu, yaşamı anlamlandıran, haz veren ayrılmaz bir bütünün parçası olduğunu anlatabilir.
Kızlarda Ergenleşme
Kız Çocuğun Vücudunda Görülen Ergenlik Belirtileri
Anne ve babalar, öğretmenler, aşağıdaki belirtiler konusunda bilgilendirilmelidir:
Memeler
Memelerin büyümesi ilk belirtidir. Genellikle 10 yaşlarında başlar. Seyrek olarak başlangıçta büyüme tek taraflı olabilir. Bazen memelerde ağrı hissedilebilir.
Memelerin büyümeye başladığı sıralarda cinsel bölgede ve bir süre sonra da koltuk altı bölgesinde kıllanma başlar. Memelerin büyümeye başlamasıyla boy büyümesi de hızlanır, bu hızlı büyüme bir yıl kadar sürer.
Onüç yaşında bir genç kızın memelerinde gelişme belirtisi görülmüyorsa, sağlık ocağı hekimi durumu kesinleştirmek için çocuğu muayene etmeli, sonra ikinci basamağa sevk etmelidir.
Vajen
Vajende oluşan beyaz bir akıntı da ilk belirtilerdendir. Bu yaşta kız çocuk külotunda beyaz lekeler görebilir.
Vücut yapısı
Giderek belinin inceldiğini, kalçalarının biraz genişlediğini, saçlarının ve derisinin daha yağlı olduğunu farkedebilir.
Deri
Derisinde sivilceler ve siyah noktalar oluşabilir. Derisini korumak için ergenlik yaşlarında deri temizliğine çok dikkat etmesi de kendisine öğretilmelidir.
Adet Görme (Menstrüasyon, Regl olma)
Bu yaştaki genç kızlar ve aileleri, adet görme hakkında bilgilendirilmelidir. Bu bilgilendirme, aşağıdaki noktaları kapsamalıdır:
Tanım, özellikler
Adet görme uterustan belirli aralıklarla kanama olmasıdır. Adet, doğurganlık özelliğinin ilk belirtisi olarak kabul edilir. Bazı kız çocuklarda adet günleri yaklaştıkça karın ve sırt ağrıları olabilir.
Adet, göğüslerin büyümeye başlamasından 1,5-2 yıl sonra, 12-13 yaşlarda başlar.
En erken ve en geç adet görme yaşları
Ancak 9 yaşında adet görenler olabildiği gibi, 15 yaşında hala adetleri başlamamış kızlar da vardır. Bu nedenle ergene arkadaşlarından daha erken yaşta adet görmeye başlamışsa ya da henüz adet görmemişse kaygılanmaması gerektiği söylenmelidir.
En uygunu, ona her bireyin farklı olduğunu ve herkesin vücudunun kendine uygun bir zamanda olgunlaştığını söylemektir.
Adet görmemenin anormal kabul edilme yaşı
16 yaşını tamamladığı halde adet görmediği belirlenen genç kızlar, ocak hekimiyle birlikte yeniden değerlendirilerek ve 2-3 üncü basamağa sevk edilirler.
Adet görme ve yumurtlamanın oluşması
Pek çok genç kızda ilk adetler, henüz yumurta hücreleri tam olgunlaşmadan ve yumurtlama (ovülasyon) olmadan başlar. Bu yumurtasız adet dönemi 1-2 yıl kadar sürebilir. Genellikle bu başlangıç döneminde adetler düzensizdir.
Adet döngüsü (siklusu)
Adet kanamasının süresi genellikle 4-5 gündür;
2 ile 7 gün arasında değişebilir.
Bu kanama dönemine adet (menstrüasyon, regl) denir.
Bu döngünün süresi, adet görme aralıkları, kişiden kişiye değişiklik gösterir. Bazı kızlar 21 günde bir, bazıları ise 35 günde bir adet görebilirler. Bir genç kızda adet aralıklarının aydan aya birkaç günü aşan bir değişiklik göstermesinde, genç kız ocak hekimiyle birlikte değerlendirilerek 2-3. basamağa sevk edilir.
Adet döngüsünde düzensizlik nedenleri
Başlangıçta ergenin menstrüasyon döngüsü düzenli değilse, endişelenmemesi söylenmelidir.
Bu düzensizlik 1 yıl, hatta 2 yıl sürebilir. Daha sonra da zaman zaman düzensizlik olabilir. Adet gecikmeleri;
seyahat,
ev değiştirme;
hastalık,
aşırı spor yapma,
bir konuda kaygılanma
gibi nedenlerle de görülebilir.
Ergen düzenli adet görürken kanaması bir ay ya da daha fazla gecikirse, ailesine söylemesi kendisine öğretilmelidir.
Aile de durumu ya ebe-hemşireye bildirecek, ya da çocuğu sağlık ocağına getirecektir.
Adetin başlama belirtileri
Bazı genç kızlar adet göreceğini önceden anlayabilir. Kendisini hasta ya da neşesiz hissedebilir. Göğüsleri şiş ve duyarlı olabilir. Kramp şeklinde alt karın ağrıları ya da sırt ağrıları olabilir. Bu ağrılar, kanama başladıktan sonra da bir süre devam edebilir ve bazen ilaç almayı gerektirecek kadar şiddetli olabilir.
Adet Kanaması Sırasında Vücut Bakımı
Ped kullanma

Ergene, adet gördüğünde kanamanın yayılmaması için emici özelliği olan petler kullanmayı öğretmek gerekir. Genç kızlar için külota yerleştirilecek sıhhi petler en uygun koruyucudur. Bunlar en az günde 4 kez (sabah, öğle, okuldan sonra ve yatmadan önce) değiştirilmelidir.
Kanamanın daha fazla olduğu ilk 1-2 günde petleri daha sık değiştirmek gerekebilir. Sıhhi petlerin değiştirilmesinin ihmal edilmesinin olumsuz sonuçlara yol açabileceği, ergene öğretilmelidir.
Kanama az da olsa, ergen aynı peti 8 saatten uzun kullanmamaya dikkat etmelidir.
Kullanılmış petleri tuvalet kağıdına, naylon bir torbaya, ya da bir gazeteye sardıktan sonra çöp kutusuna atması öğretilmelidir. Başkalarını düşünerek petleri çöp kutusuna açık olarak atmamaya özen göstermelidirler.
Petler asla tuvalete atılmamalıdır.
Kanama miktarı
Kullandığı petlerin sayısı ergene çok kan kaybettiğini düşündürebilir. Bunun aldatıcı olduğu kendisine öğretilmelidir. Tüm adet döneminde atılan kan ve doku, birlikte yaklaşık bir çay bardağı kadardır (120 ml.). Bunun az bir kısmı kandır.
Kanın niteliği, rengi
Adet kanamasının, zaman içinde farklı renklerde olabileceği genç kıza söylenmelidir. Başlangıçta akıntının rengi kahverengimsi olabilir, daha sonra kırmızıya, sonuna doğru da yeniden kahverengiye dönüşebilir. Akıntıda pıhtı gibi oluşumlar görülebilir, bunlar dökülmüş doku artıklarıdır.
Vücut temizliği
Adet kanaması süresince ergen, vücut temizliğini ihmal etmemeyi öğrenmelidir.
Hergün duş yapmakta hiçbir sakınca yoktur. 11k 1-2 günden sonra, kanama azaldığında denize girebilir. Taharetlenme sırasında dışkıdaki mikroplar parmaklarla kolaylıkla vajinaya ve idrar yollarına bulaşabilir ve iltihaplanmaya yol açabilir.
Tuvalet temizliğinin, dışkı mikroplarını öne bulaştırmayacak biçimde önden arkaya doğru yapılması alışkanlığını kazanmak, kızlar ve kadınlar için önemli bir temizlik kuralıdır. Özellikle adet kanaması olan günlerde de bu alışkanlığa özen gösterilmelidir.
Günlük hareketler ve spor
Adet kanaması süresince hareketlerini kısıtlamasına gerek yoktur. Aşırı kanama olmadıkça her türlü spor yapılabilir.
Adet dönemi için kayıt tutma
Ergenin adet döngüsü düzenli olmayabilir ya da kendine özgü döngüyü belirlemek isteyebilir.
Hangi gün adet göreceğini önceden bilmek, yanında sıhhi pet ya da benzeri bir gereç bulundurmayı sağlar.
Bunun için kanama günlerini kaydetmek yararlı olur. Bunu yapmanın kolay bir yolu takvim üzerinde işaretlemektir.
Erkeklerde Ergenleşme
Erkek Çocuğun Vücudunda Görülen Ergenlik Belirtileri
Erkeklerde ergenliğin ilk belirtisi testislerin büyümesidir. Bu değişiklik genellikle 11,5-12 yaşlarında başlar. Bundan yaklaşık 1 yıl sonra cinsel bölgede kıllanma, peniste büyüme farkedilir.
Yine 13-13,5 yaşlarında sesi kalınlaşır, gırtlağındaki kıkırdak dokuda bir çıkıntı oluşur.
Yine aynı yaşlarda dudakların üzerinde, daha sonra yüzde, vücutta kıllanma başlar.
Ayaklar büyür, bacaklar ve kollar uzar, 13-15 yaş arasında boy hızla uzar. , Deri ve saçlar yağlanır, yüzünde sivilceler ve siyah noktalar oluşabilir. Ergene derisini iltihaplanmadan korumak için deri temizliğine dikkat etmesi öğretilmelidir. Kasları geliştiği için daha güçlü olduğunu hisseder.
Islak rüyalar
Bu yaştaki ergene, bazı sabahlar yatağını meni ile ıslanmış bulacağını anlatma zamanı gelmiştir. Bu ıslaklığın, cinsel ilişkide olduğu gibi herhangi bir uyarı ile oluşabilen ereksiyon sonucu görülen meni salgısı olduğu kendisine anlatılmalıdır.
Bu salgı canlı spermler içerir ve cinsel üretkenliğin başladığının göstergesidir. Bütün bunlar, üreme organlarının geliştiğini ve ergenin erişkin bir erkek olmaya başladığını gösteren belirtilerdir. Bu gelişme, genellikle 18-20 yaşlarına kadar belirginleşerek devam eder.
Başlangıç yaşı
Ergenliğin başlama yaşı, kızlarda olduğu gibi, erkeklerde de çok değişkendir.
Ergenliğin gecikmesine erkeklerde oldukça sık rastlanır.
13-1~ yaşlarına kadar hiçbir ergenlik belirtisi ortaya çıkmayan, bu nedenle boyu yaşdaşlarına göre küçük ve görünüşü de çocuksu ofan birçok sağlıklı erkek çocuk vardır.
Arkadaşlarında ergenlik belirtileri başlamış, kendi vücudunda henüz bir değişiklik olmayan erkek çocuğun kaygılanmaması için gecikmenin doğal olduğu kendisine anlatılmalıdır. O’na, her bireyin farklı olduğu, vücudunun kendine en uygun bir zamanda olgunlaşacağı söylenmelidir.
Ergenlik belirtilerinde gecikmenin anormal kabul edilme yaşı
19 yaşına kadar hiç bir ergenlik belirtisi göstermeyen erkek çocuk, hekimle birlikte değerlendirilmeli ve 2-3. basamağa sevk edilmelidir.

Sizin İçin Seçtiklerimiz